جشنواره‌ای که نگاه دولتی ندارد

روزنامه ایران، صبا موسوی

iran newspaper

منبع روزنامه ایران
صبا موسوی

نهمین دوره جشنواره بین‌المللی تجسمی فجر سوم بهمن ماه  در شرایطی در موزه هنرهای معاصر تهران آغاز به کار کرد که از همان شب اول نمایشگاه، صدای موافقان و مخالفان خود را درآورد؛ جشنواره‌ای که در ابتدای راه به شکل رشته‌ای، آن هم رشته‌های مرسوم در هنرهای تجسمی چون نقاشی، تصویر‌سازی و پوستر، مجسمه، کاریکاتور، عکس، نگارگری و تذهیب و غیره برگزار شد، اما در دو دوره آخر آن، سیاستگذاران برپایی جشنواره به این نتیجه رسیدند که در دنیای معاصر، برپایی چنین رویدادی در قالب رشته‌های مشخص ممکن نیست. زیرا دنیای هنر پس از پشت سر گذاشتن مدرنیسم در هنر و ورود به فضای پست مدرن در دنیای هنر بین دهه‌های 1960 تا 1980 و تا به امروز، شیوه‌های نوینی را در خلق آثار تجربه کرده است. هنرمندانی که با استفاده از رسانه های جدید، شیوه سنتی اجرای هنر را به کناری نهادند و به شیوه های بیان و ایده‌های نو در هنر روی آوردند. در این فاصله زمانی، هنر بینارشته‌ای مورد توجه هنرمندان قرار گرفت، تا جایی که بسیاری از هنرمندان شیوه سنتی کار را چون قلم‌مو و رنگ و بوم و سطح به کناری نهادند و با وسایل پیرامون خود اقدام به خلق آثار هنری کردند، لند آرت (هنر زمینی)، بادی آرت (اجرای هنر با بدن انسان)، پرفورمنس آرت، کانسپچوال آرت، ویدئو آرت، اینستالیشن و غیره که به‌عنوان رسانه های جدید (نیومدیا) معرفی شده‌اند.

به گزارش «ایران»، در جشنواره نهم، با کنار گذاشتن عنوان رشته‌ای، فضــــای حضور بــــرای بسیاری از هنرمندان بخصوص جوان‌ها که با این رسانه ها مشغول خلق آثار هنری هستند و البته در ایران نیز سابقه کمتری نسبت به غرب از لحاظ تئوری و فلسفه معاصر دارند، باز شده است. بنابراین با نگاه به آثار انتخاب شده و نهایی در نمایشگاه، شاهد فصل جدید در هنر ایران خواهیم بود، هرچند که شاید هنوز به پختگی نرسیده و تازه گام‌های اولیه خود را برمی‌دارد.
بسیاری از هنرمندان مخالف جشنواره، به دلیل اینکه آن را جریانی دولتی می‌دانند، در این رویداد شرکت نمی‌کنند، زیرا معتقد هستند آثار آنها مورد سانسور قرار خواهد گرفت، اما موافقان معتقد هستند که برپایی این رویداد آن هم با نگاهی جدید و استمرار هر ساله آن، باعث می‌شود تا با توجه به مشکلات فراوان موجود در عرصه هنرهای تجسمی کشور از بسترها گرفته تا وضعیت بازار هنر و حتی معیشت هنرمندان، نبود امکانات نمایشگاهی کافی و گرانی تولید آثار و غیره، نقطه امید کوچکی خواهد بود که در آینده شاید بتواند جریان‌های تأثیرگذاری را رقم بزند.
جشنواره هنرهای تجسمی فجر نهمین دوره خود را با هدف معرفی ایده‌های اصیل و آفرینش‌های بدیع و خلاقانه با تأکید بر کیفیت و نگاه خلاقانه و برند‌سازی آغاز کرده است. در مهلت دریافت آثار این دوره از طریق سایت، 3هزار و 163 هنرمند ایرانی و خارجی با ارسال 13هزار و 332 اثر در جشنواره شرکت کردند که از این میان 5هزار و 521 اثر در بخش مسابقه و 7هزار و 813 اثر در بخش کارنامه هنری ثبت شد. در نهایت 102 اثر از 102 هنرمند به بخش نمایشگاهی و مسابقه این رویداد راه یافت که چهار اثر از چهار هنرمند بلژیکی، برزیلی، ترکیه‌ای و امریکایی در این بخش که در موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش گذاشته شده، حضور دارند. در این دوره 41 درصد هنرمندان برای نخستین بار در جشنواره حضور داشتند و 52 درصد شرکت‌کنندگان را بانوان هنرمند تشکیل می‌دهند.
فرهنگسرای نیاوران نیز میزبان بخش بین‌الملل و مفاخر نهمین جشنواره بین‌المللی هنرهای تجسمی است. در این بخش از نمایشگاه جشنواره نهم آثاری از علی قلم‌سیاه، علی اصغر تجویدی، ابوالفضل همت آهویی، احمد عربانی، مجتبی ملک‌زاده و مسعود نجابتی در کنار ویدئو آرت‌هایی از کشور اسپانیا و آثاری از مکزیک به نمایش در آمده، همچنین آثار هنرمندان مکزیکی به نمایش درآمده در این بخش بیشتر سمت و سویی از هنر کاربردی دارد و بیشتر جنبه‌هایی از هنر بومی و سنتی این کشور را ارائه می‌دهد.

جشنـــواره‌ فجر از قـــــالب‌های محدود‌کننده اجتناب می‌کند

سیدرضا صالحی امیری، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی چندی پیش در خصوص جشنواره تجسمی فجر گفت: «این رویداد با رویکرد جدید، که بر ایده‌ها و آرمان‌ها تأکید داشته و از لایه‌های محدود‌کننده رشته‌ها و قالب اجتناب می‌کند، فرصت مغتنمی است تا هنر و هنرمند امروزین بی‌اعتنا به مرزهای جغرافیایی و پندارهای رایج در قالبی متعالی، پیشنهادهای ارزشمندی برای نسل بشر به ارمغان بیاورد؛ رویکردی که امید می‌رود با استمرار آن، این جشنواره را به کانون مترقی و اثر بخش، برای جهانیان تبدیل کند.»
همچنین علی مرادخانی، معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس شورای سیاستگذاری جشنواره در خصوص برپایی این رویداد معتقد است که «امروزه، قالب‌ها و صورت‌ها در خدمت معانی و تفسیرها درآمده و هنرمندان از روش‌های گوناگون برای عرضه ایده‌های خود بهره می‌گیرند. طبعاً در این ساختار هنر از قید محدوده قالب‌ها و روش‌ها عبور می‌کند و به بی‌کرانگی متن و محتوا پر می‌کشد. این خصیصه در دو دوره اخیر جشنواره محور توجه بوده و عرصه وسیع‌تری را پیش روی هنرمندان صاحب ذوق گسترانده است. تداوم این رویکرد، صرفاً موجب تنوع بخشی و روزآمدی صرف نیست بلکه زمینه‌ای است تا هنرهای تجسمی کشور بتواند ظرفیت‌هایش را بازشناسایی کند و قابلیت‌های گنجینه‌های هنری خود را به جهانیان معرفی نماید.»
مجید ملانوروزی، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی و دبیر شورای سیاستگذاری جشنواره نیز، در خصوص این دوره از جشنواره بر این باور است که «هنر سرزمین ما نیز که همیشه با فرهنگ، هویت یافته، حیات داشته و دارد و با نگاه به تحولات هنر جهان و آینده؛ نقش فعالانه در جریان هنر معاصر خواهد داشت، هنر ایرانی که زبانی جهانی دارد، مقهور حرکت‌های هنری در جهان نیست اما آنها را رصد می‌کند، مشخصه‌های بومی و بیان معاصر دارد و چنانچه جهان هنر امروز بی‌مرز است، جایگاه شایسته‌ای در جریان‌های هنر معاصر خواهد یافت. این جشنواره مصداق این نگاه است که با توجه به جریان‌های هنری جامعه و بین‌المللی، نگاه ایده محور و نوآوری را، از هشتمین دوره در پیش گرفت تا ضمن تأثیر از تحولات هنری که در نمایشگاه‌ها و بی‌ینال‌ها دارد، ایده‌ها و نگاه‌های جدیدی را به نمایش بگذارد. بی‌تردید این رویکرد جشنواره و کیفیت اجرای آن در آغاز راه است و به بررسی، تحلیل و گفت‌و‌گوی هنرمندان، کارشناسان و منتقدان هنر نیاز دارد تا برای آینده آن، برنامه‌ریزی‌های دقیق‌تری انجام شود.»

فجر تکرار دیگر فعالیت‌های هنرهای تجسمی نیست

مجتبی آقایی، دبیر کل نهمین جشنواره بین‌المللی هنرهای تجسمی فجر در پاسخ به نگاه بینارشته‌ای و معاصر در آثار هنری ارائه شده در این رویداد و ارزیابی وی از جشنواره پس از به نمایش درآمدن آثار، به «ایران» می‌گوید: «به گفته صاحب نظران، هنرمندان و استادانی که آثار را دیده‌اند و به ما گفته‌اند، می‌توانیم ادعا کنیم مسیر جشنواره دارد به مسیر جهانی هنر در عرصه خودش نزدیک می‌شود.
معتقدم اگر جشنواره با این سبک و سیاقی که در دو دوره هشتم و نهم داشته و با بهتر کردن فضای آن و استمرارش، با برگزاری آن در دو یا سه سال آینده، بتوانیم بگوییم که جشنواره تازه به خط آغازین خود رسیده است. یعنی جشنواره‌ای که در فهرست رخدادهای هنرهای تجسمی جهان با مؤلفه‌های ایرانی قرار بگیرد. در تقویم هنرمندان برای شرکت در آن و از همه مهم‌تر در تقویم مردم برای بازدید و استفاده از این رویداد قرار بگیرد.»
آقایی ادامه داد: «از سال گذشته نگاه بینارشته‌ای در فجر آغاز شده، اما اگر بخواهیم منصفانه بگوییم، جشنواره ما، هنوز جشنواره هنرهای تجسمی نیست، زیرا در تعریف امروز هنرهای تجسمی، طراحی صنعتی و معماری نیز می‌گنجد. دیگر هنرهای تجسمی محدود به 9 تا 11 شاخه هنری نیست که تا پیش از این در جشنواره برپا می‌شده، بلکه حوزه هنرهای تجسمی با زیرشاخه‌های خود، بیش از 50 رشته را شامل می‌شود.
بنابراین قصد ما این است که تلاش کنیم جشنواره را محدود به چند رشته خاص نکنیم بلکه این رویداد را در مسیر تعریف اصلی خودش قرار دهیم، یعنی علاوه بر رشته‌های هنری مطرح و فعال در کشور خودمان، به ظرفیت‌های هنری بینارشته‌ای نیز امکان حضور در جشنواره را بدهیم. بنابراین امسال شاهد حضور 47 درصدی جوانانی در فجر هستیم که تا پیش از این در این رویداد شرکت نکرده بودند.»
آقایی با اشاره به اینکه در فجر امسال شاهد ایده‌های خوبی در هنرهای تجسمی هستیم، تصریح کرد: بعضی از دوستان می‌گویند این ایده‌ها نو و خلاقانه نیست اما می‌خواهم بگویم که مهم‌ترین رخداد و اصلی‌ترین اتفاقی که در این جشنواره افتاده، این است که مسیری که دارد نشان می‌دهد، مسیری است که جامعه هنرمندان تجسمی، کم کم دارند با آن ارتباط برقرار می‌کنند. و واژه معاصری که دارد استفاده می‌شود هم در عمل تجسم می‌یابد.
وی افزود: طبیعتاً فکر می‌کنم آنچه باید باشد، خیلی بیشتر و عمیق‌تر از آن چیزی هست، که امروز می‌بینیم اما جشنواره تجسمی فجر در مسیر بهبود قرار گرفته، امیدوارم هنرمندان فجر را صرفاً یک جریان تشریفاتی مناسبتی نبینند و با رویکرد جدید در این رویداد، هنرمندان هم جشنواره را بیشتر جدی بگیرند.
آقایی با اشاره به اینکه جشنواره تجسمی فجر باید تلاش کند تا یک تجسم و تعریف هنری خاص برای خودش پیدا کند، گفت: این رویداد نباید دیگر فعالیت‌های هنرهای تجسمی کشور را تکرار کند. بی‌ینال‌ها مستقل‌اند و باید برگزار شوند، اما جشنواره باید برآیندی از توانمندی‌های هنری کشور باشد.
وی خاطرنشان کرد: درحال حاضر بیش از 130 رویداد و بی‌ینال هنری در دنیا برگزار می‌شود، ما کجای این قصه ایستاده‌ایم. امیدوارم جشنواره تجسمی فجر تبدیل به کانونی با مؤلفه‌های ایرانی، در جهان بشود که تمام هنرمندان دنیا آن را جدی بگیرند. و باید خودمان این بستر را آنچنان که شایسته آن است برای هنرهای تجسمی در فجر فراهم کنیم.
حضور چند هنرمند خارجی جشنواره را بین‌المللی نمی‌کند
جمشید حقیقت شناس، دبیر هنری جشنواره، در پاسخ به «ایران» در خصوص اینکه آیا جشنواره به اهداف و شعارهای خود رسیده است، گفت: «دو موضوع وجود دارد، یکی تعارف و دیگری واقعیت است. از نظر من، بر اساس واقعیت راه طولانی را باید طی کنیم تا بتوانیم آن‌چیزی را که در توان هنرهای تجسمی کشور است در این جشنواره دور هم جمع کنیم و به نمایش بگذاریم. اما با توجه به اینکه تنها 9 دوره از برپایی فجر می‌گذرد، در یک مقایسه با گذشته، شاهد تغیرات اساسی و پایه‌ای در آن هستیم که این خود می‌تواند راهگشایی برای آینده باشد. در این تغییر به دنبال نگاهی واقعی به فرآورده‌های هنرهای تجسمی برای مصرف مردم هستیم که این مهم‌ترین چالش ما در این رویداد است.
امروز جشنواره تجسمی فجر دیگر جمع بی‌ینال‌های هنری ما نیست بلکه باید اتفاقی جدید در آن رخ بدهد. و از همه مهم‌تر جشنی باشد تا مردم برای استفاده از آثار در آن حضور داشته باشند، نه فقط دست اندرکاران یا هنرمندان.
حقیقت شناس در پاسخ به اینکه چگونه می‌توان مردم را همانند چشنواره فیلم فجر، متوجه برپایی این رویداد و شرکت در آن کرد، توضیح داد: تبلیغات نقش بسیار مهمی در این مورد دارد، البته مردم زمانی هم می‌آیند که بتوانند در آثاری که می‌بینند خودشان را پیدا کنند، یعنی بخشی از حضور خود را در آثار به نمایش درآمده ببینند و با آن ارتباط برقرار کنند. همچنین این جشنواره هر سال در زمان مشخص خودش و با برنامه درست پیش برود تا در تقویم مردم جای خود را باز کند.
وی در خصوص آثار به نمایش درآمده در فجر، گفت: «به دنبال هنر تأثیرگذار هستیم، کاری نداریم که اثر به نمایش درآمده حتماً نقاشی یا مجسمه باشد، هر اثر تأثیرگذار در فضای تجسمی را از نظر دور نداشتیم.
مرتب درحال اصلاح خودمان و جشنواره هستیم. شاید تیتر و اسم این رویداد بین‌المللی است اما در واقعیت با حضور چند کشور نمی‌توان گفت که به جایگاه خود رسیده است. در نتیجه باید اتفاقات زیادی روی دهد تا هنرمندان بین‌المللی خارجی و ایرانی نیز در این رویداد شرکت کنند. آمدن یک هنرمند خارجی در این رویداد، آن را بین‌المللی نمی‌کند، سطح جشنواره باید ارتقا بیابد و این رشد تنها دست من و دوستان دبیرخانه جشنواره نیست، همه باید بخواهند و آنگاه شدنی خواهد شد. این امر یک عزم ملی را می‌طلبد.»
حقیقت شناس در پاسخ به اینکه آیا جشنواره تجسمی فجر باید به یک جریان‌سازی در هنر ایران برسد یا اینکه این امر برعهده بی‌ینال‌ها است، گفت: برگزاری دوسالانه‌ها اتفاق مهمی است. بی‌ینال‌ها با موضوع‌های مشخص در رشته‌های مشخص هنری برگزار می‌شوند و دستاوردهای مشخصی را دنبال می‌کنند. اما در این جشنواره موضوع آن دستاوردها نیست بلکه ایجاد ارتباط و پلی میان آن همه دستاورد است. فجر باید جشنِ جشن‌ها باشد. یعنی مجموعه‌ای از تمام اتفاقات تجسمی در طول یک سال را باید گرد هم بیاورد.
وی افزود: برداشتن مرز میان رشته‌های هنرهای تجسمی در این رویداد تنها کفایت نمی‌کند، بلکه مرزهای این رشته با معماری، موسیقی و سینما نیز درحال از میان رفتن است و تمام این رشته‌ها می‌توانند وارد عرصه تجسمی شوند. در نتیجه باید اول آنچه  را خودمان می‌گوییم انجام بدهیم، یعنی مرزهای میان رشته‌های هنرهای تجسمی را در این جشنواره برداریم تا بعد بتوانیم به دیگر شاخه‌های هنری نیز پیشنهاد بدهیم.
همچنین حقیقت شناس در پاسخ به اینکه آیا جشنواره تجسمی فجر ظرفیت تأثیر بر بازار هنر را دارد، گفت: «جشنواره 9 ساله شده، استمرار در برگزاری آن وجود دارد و این استمرار به‌دلیل حمایت یک وزارتخانه است. بنابراین وزارتخانه‌های دیگر نیز می‌توانند بیایند و به جشنواره کمک کنند، یعنی این رویداد، می‌تواند بهترین فرصت برای خرید وزارتخانه‌ها و ساماندهی خرید آنها باشد.
حمایت از هنرمندان در فرهنگ ایرانی، بیگانه نیست، اما متأسفانه فراموش شده است. سال‌ها است که مردم فکر می‌کنند دولت باید از هنر پشتیبانی کند درحالی که دولت تنها می‌تواند سیاستگذاری کند و قطعاً پشتیبانی مردم لازم است. این مردم هستند که آثار هنری را حفظ می‌کنند و فرهنگ و تمدن را به وجود می‌آورند.در ادامه حقیقت شناس با اشاره به میزبانی موزه هنرهای معاصر تهران از این رویداد، تصریح کرد: امسال شانس این را داشتیم تا جشنواره در موزه برپا شود اما ما نیازمند یک فضای بزرگتر هستیم زیرا پتانسیل هنرهای تجسمی کشور اینی نیست که به نمایش در آمده است.»

دنیای معاصر، دغدغه‌های معاصر، آثار معاصر

امير راد، مدير پروژه‌هاي پرفورمنس آرت و ويدئو آرت جشنواره هنرهای تجسمي فجر در پاسخ به اينكه اين رويداد تا چه اندازه توانسته به هدف خود در حوزه آثار نيومديا نزديك شود، به ايران گفت: برداشتن مرز ميان مديوم‌ها در هنرهاي تجسمي در اين جشنواره امري مبارك است. در اين رويداد شاهد نگاهي معاصر به جمع آوري آثار و برگزاري اين جشنواره شده است. البته بالا و پايين‌هايي نيز داشته اما به نظرم در كل، مجموعه به نمايش درآمده در موزه، مثبت است.

وي افزود: شاهد مجموعه متنوعي از آثار در حوزه نيومديا همچون پرفورمنس آرت، ويدئو آرت، چيدمان، ديجيتال آرت و غيره در فجر امسال هستيم و به عنوان مدير كانون نيومدياي موزه هنرهاي معاصر، بسيار خوشحالم كه چنين نگاهي در جشنواره دیده می‌شود، و اينكه بسياري از هنرمندان فعال در اين حوزه كه البته دانش خوبي هم از حوزه نيوميديا دارند، جوان هستند و در فجر حضور دارند.

راد در خصوص نگاه معاصر در جشنواره تجسمي فجر، و تجربه نمايشگاه هنر مفهومي در سال 1381 در موزه هنرهاي معاصر تهران و نقش و تاثير آن در اين رويداد، توضيح داد: نگاه معاصر را نمي توان وارد كرد، و اين نگاه تنها در بستر و زمينه خودش رشد مي‌كند. در نمايشگاه سال 81، بلافاصله بر اساس متون و آشنايي محدود، يك سري آثار توليد و به نمايش گذاشته شد و بعد اين روند قطع شد. البته دلايل مختلفي داشت، يكي تغيير مديرت وقت موزه و ديگري فضاي جامعه بود. اما امروز دستاورد حدود بيش از 10 سال مطالعه، آموزش و گستردگي اين حوزه در ميان دانشجويان هنر و هنرمندان را در فجر نهم مي‌بينيم.

وي افزود: بنابراين اتفاقي كه امروز افتاده نسبت به رويداد سال 81، اتفاق درست‌تري است. نمايشگاه سال 81، همانند يك شُك به جامعه هنري ما بود، آن اتفاق (نگاه به هنر معاصر در نمايشگاه هنر مفهومي) اگر روي نمي‌داد، شاید شاهد جريان امروز نبوديم. معتقدم آثار خلق شده‌اي كه در جشنواره به نمايش در آمده، يك نگاه وارداتي نيست. زيرا بدون تعارف بايد بگويم كه ما به هرحال هنرمندان معاصري هستيم كه در جهان معاصر نيز زندگي مي‌كنيم و با مسائل معاصر درگير هستيم، با فضاي مجازي، ماهواره درگير هستيم، منابع مختلف صوتي تصويري در اختيار ما قرار گرفته و واقعيت اين است كه از 15 سال قبل تا به امروز دنيا بسيار تغيير كرده، در نتيجه طبيعي است كه مسائل ما نيز مسائل معاصر باشد.

راد با اشاره به نمايش آثار در موزه توضيح داد: واقعيت اين است كه موزه هنرهاي معاصر تهران فضاي مناسبي براي نمايش اين گونه رويدادها با این حجم آثار نيست اما ظاهرا، راه ديگري نيز براي نمايش آثار وجود نداشته، واقعا در ايران نياز به يك فضاي نمايشگاهي بسيار بزرگ‌تري براي برپايي چنين رويدادهايي هستيم.

راد در خصوص بخش پرفورمنس آرت و ويدئو آرت جشنواره توضيح داد: سه پروژه در اين بخش تعريف شده كه دو پروژه آن بين‌المللي است. بخش اول آن، مجموعه 10 ويدئو آرت از سه پروژه بين المللي ( 1_صد هنرمند يك قرن را روايت مي‌كنند. 2_احساسات. 3_ خوراك) است كه 10 نگاه و تعريف متفاوت از ويدئو آرت را نشان مي‌دهد. زيرا منابع مكتوب ويدئو آرت در ايران محدود است و شناخت هنرمندان و تعاريف هم به اندازه همان تعاريف محدود است، بنابراين سعي داريم با آوردن اين مجموعه در فجر، بتوانيم مرز تعاريف موجود ميان هنرمندان و علاقه‌مندان به اين شاخه از هنر را گسترش دهيم.

وي افزود: همچنين مجموعه ديگري از ۹ ويدئو آرت از بهترين آثار هنرمندان اسپانیا در بخش بين الملل با نگاه فوق، براي جشنواره تعريف شده است. بخش سوم نيز به پرفورمنس آرت اختصاص دارد كه در اين بخش نيز ۱۳ اثر در موزه اجرا شده است.

لازم به ذکر است، نهمین جشنواره بین‌المللی هنرهای تجسمی فجر از روز ۳ بهمن با حمایت دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همکاری مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی معاصر، کار خود را در تهران آغاز کرد  و تا ۳۰ ماه جاری در موزه هنرهای معاصر تهران و فرهنگسرای نیاوران ادامه دارد.